&nbsp;<font face=Arial size=2>Trong khuôn khổ mục tiêu đáp ứng những yêu cầu về triển khai thi hành Luật KTNN và tăng cường nâng cao chất lượng kiểm toán, vừa qua, Kiểm toán Nhà nước (KTNN) đã tiến hành tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch kiểm toán chi tiết”, đề cập tới một vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm sâu rộng của cán bộ, kiểm toán viên và sự trăn trở của Lãnh đạo KTNN. </font></font>

Trong khuôn khổ mục tiêu đáp ứng những yêu cầu về triển khai thi hành Luật KTNN và tăng cường nâng cao chất lượng kiểm toán, vừa qua, Kiểm toán Nhà nước (KTNN) đã tiến hành tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch kiểm toán chi tiết”, đề cập tới một vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm sâu rộng của cán bộ, kiểm toán viên và sự trăn trở của Lãnh đạo KTNN. Ba nội dung lớn đã được Hội thảo đề cập và bước đầu luận giải, làm rõ, đó là:

Thứ nhất, những vấn đề lý luận cơ bản về kế hoạch kiểm toán chi tiết (KHKTCT);

Thứ 2, đánh giá thực trạng những quy định hiện hành và việc tổ chức thực hiện KHKTCT trong từng lĩnh vực hoạt động kiểm toán; kinh nghiệm của KTNN chuyên ngành và khu vực trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện KHKTCT;

Thứ 3, yêu cầu đổi mới công tác xây dựng, tổ chức thực hiện KHKTCT khi triển khai thực hiện Luật KTNN; định hướng và giải pháp đổi mới công tác xây dựng các quy định và tổ chức thực hiện KHKTCT trong hoạt động KTNN.

Mở đầu cuộc hội thảo, GS.TS Vương Đình Huệ - Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước khẳng định: Công tác kế hoạch có vai trò, ý nghĩa rất quan trọng đối với bất cứ lĩnh vực nào. Đối với hoạt động kiểm toán, nếu công tác khảo sát, thu thập đánh giá thông tin và đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ thực hiện tốt trên cơ sở nắm bắt được trọng yếu rủi ro kiểm toán để lập ra được một kế hoạch kiểm toán chất lượng sẽ giúp đạt được mục tiêu với một chi phí kiểm toán vừa phải và rủi ro kiểm toán thấp. Hoạt động kiểm toán nhà nước khá đặc thù, vì vậy việc xây dựng kế hoạch kiểm toán cũng có đặc thù riêng. Từ nhiều năm nay việc xây dựng KHKTCT thực hiện cũng còn những bất cập, cả về quy định của ngành cũng như việc tổ chức thực hiện. Thời gian qua ngành đã triển khai một số đề tài khoa học liên quan đến lĩnh vực này và hội thảo hôm nay sẽ cung cấp cho công tác soạn thảo mẫu biểu hồ sơ kiểm toán những luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để bước đầu xây dựng được KHKTCT đạt yêu cầu đặt ra.

Với tham luận "Bàn về kế hoạch kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước", tham luận duy nhất mang tính lý luận thuần tuý của Hội thảo, TS. Đinh Trọng Hanh - Q. Giám đốc Trung tâm KH&BDCB khẳng định: "Hoạt động kiểm toán nhà nước mang tính xã hội cao và phức tạp, do vậy kế hoạch được coi là một công cụ quan trọng và chủ yếu trong quản lý". Chia kế hoạch kiểm toán thành hai loại hình là Kế hoạch kiểm toán tổng thể và KHKTCT, ông Hanh khái niệm như sau: Kế hoạch kiểm toán tổng thể của cuộc kiểm toán là kế hoạch chung, định hướng cho việc tổ chức thực hiện toàn bộ cuộc kiểm toán. KHKTCT là kế hoạch đối với từng bộ phận của cuộc kiểm toán (kiểm toán đối với từng đơn vị thành viên hoặc bộ phận của đơn vị được kiểm toán, từng nhóm nội dung của cuộc kiểm toán đối với những đơn vị lớn không có đơn vị thành viên) nhằm chỉ đạo tổ chức thực hiện các hoạt động cụ thể của cuộc kiểm toán bộ phận. Trên cơ sở luận giải các vấn đề về tổng quan kế hoạch kiểm toán, phương pháp xây dựng kế hoạch kiểm toán và giải pháp hoàn thiện công tác xây dựng kế hoạch kiểm toán của KTNN, TS. Hanh cho rằng, một số vấn đề về lý luận và thực tiễn về kế hoạch của cuộc kiểm toán vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, luận giải để đề ra giải pháp hoàn thiện.

Đại diện Vụ Giám định và Kiểm tra chất lượng kiểm toán tham luận với chủ đề "Những quy định hiện hành và việc tổ chức thực hiện kế hoạch kiểm toán chi tiết của Kiểm toán Nhà nước", ông Nguyễn Văn Hiển - Phó Vụ trưởng đã đề cập khá trình tự những vấn đề cơ bản về kế hoạch kiểm toán, quy định hiện hành về tổ chức thực hiện KHKTCT và nêu một số giải pháp nâng cao chất lượng. Dưới góc độ cơ quan kiểm soát chất lượng kiểm toán, ông Hiển cho rằng hiện hầu hết các đoàn kiểm toán mới chỉ có kế hoạch chi tiết cho các tổ kiểm toán và chưa thể hiện thật rõ các nội dung về mục tiêu, trọng yếu và xác định quy mô mẫu kiểm tra phải đạt được... Đó là một trong những lý do cần sớm có giải pháp nâng cao chất lượng KHKTCT.

Thực trạng và giải pháp hoàn thiện công tác tổ chức xây dựng kế hoạch kiểm toán (hay nói cách khác là những bài học kinh nghiệm trong công tác tổ chức xây dựng kế hoạch kiểm toán) là nội dung được đề cập nhiều nhất và được đưa ra mổ xẻ từ góc độ từng kiểm toán chuyên ngành. Khởi đầu cho loạt bài tham luận về nội dung này, TS. Mai Vinh - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II đã đi sâu phân tích và trình bày các vấn đề liên quan tới xây dựng KHKTCT trong lĩnh vực kiểm toán NSNN. Cho rằng việc hoàn thiện các mẫu biểu (để xây dựng KHKTCT) là rất quan trọng, trước khi kết thúc bài tham luận TS. Mai Vinh đã nêu ý tưởng về hoàn thiện mẫu biểu kiểm toán1.

Cùng tham gia luận giải nội dung trên, ông Vũ Văn Hoạ - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành III trình bày tham luận "Thực trạng và bài học kinh nghiệm xây dựng, thực hiện KHKTCT trong kiểm toán Ngân sách các Bộ, ngành". Theo ông Hoạ, KHKTCT nằm ở bước thực hiện kiểm toán và được lập chi tiết cho từng đơn vị cụ thể (đơn vị đó thuộc sự quản lý của một bộ hoặc một tỉnh), nhưng do thời gian thực hiện kiểm toán đã được ấn định trước, nên hiện tại việc lập KHKTCT của Kiểm toán Nhà nước theo mẫu số 02/HSKT - KTNN mang tính tổng quát nhiều hơn (có chi tiết nhưng chưa đạt yêu cầu). Lý giải vấn đề này, ông Hoạ cho rằng 4 năm trở lại đây KTNN mới có quy định về nội dung này và vẫn còn những bất cập, như: Quy định chưa cụ thể, thời gian bố trí thiếu hợp lý... Vì vậy, việc thực hiện KHKTCT chưa đạt yêu cầu đặt ra, các KHKTCT chưa đề cập được các rủi ro kiểm toán.

Đề cập thực trạng về xây dựng KHKTCT trong lĩnh vực kiểm toán doanh nghiệp nhà nước, ông Nguyễn Minh Giang - KTNN chuyên ngành VI chia vấn đề thành 2 giai đoạn trước và sau năm 2000. Theo đó, cho đến năm 1999 các đoàn kiểm toán mới dừng lại ở công tác lập kế hoạch tổng quát của đoàn kiểm toán còn tại các tổ kiểm toán ch­ưa lập KHKTCT. Từ 2000 đến nay, việc xây dựng KHKTCT đã dần đi vào nền nếp, từng bước phát huy được vai trò trong quản lý hoạt động và nâng cao chất lượng kiểm toán, nhưng cũng còn không ít bất cập cần chấn chỉnh. Đồng tình với ý kiến của ông Vũ Văn Hoạ, ông Giang cho rằng, một trong những nội dung cần đặc biệt quan tâm đó là khi xây dựng KHKTCT phải xem xét và đánh giá về rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soát tại đơn vị được kiểm toán.

Thay mặt Lãnh đạo KTNN chuyên ngành IV trình bày tham luận về tổ chức và thực hiện KHKTCT trong lĩnh vực kiểm toán đầu tư - dự án, ông Nguyễn Mạnh Hoàng nhận xét: xây dựng KHKTCT là một nội dung trong giai đoạn chuẩn bị kiểm toán, thực hiện sau khi kế hoạch kiểm toán tổng quát được phê duyệt. Tuy nhiên, việc xây dựng và phê duyệt của hai kế hoạch này có khác nhau. Kế hoạch kiểm toán tổng hợp được KTNN phê duyệt theo một quy trình khắt khe, chặt chẽ, có sự thẩm định của các cơ quan chức năng; trong khi đó, việc xây dựng KHKTCT do kiểm toán viên thực hiện và trưởng đoàn kiểm toán phê duyệt, vì vậy những quy định và quản lý trong công tác này có vẻ "thoải mái" hơn! Tổng hợp các bài học kinh nghiệm, ông Hoàng nhấn mạnh: cần phải đề cao trách nhiệm của tổ trưởng tổ kiểm toán trong việc kiểm tra, đôn đốc kiểm toán viên thực hiện nghiêm túc KHKTCT cả về nội dung, phương pháp và thời gian kiểm toán đã được duyệt.

Với chủ đề: "Thực trạng và giải pháp hoàn thiện kế hoạch kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước", ông Trần Hữu Nho - KTNN chuyên ngành I đi sâu phân tích thực trạng, nguyên nhân những vấn đề được và chưa được trong công tác xây dựng kế hoạch kiểm toán của KTNN những năm vừa qua, đề ra một số phương hướng và giải pháp hoàn thiện công tác này. Theo ông Nho, hệ thống kế hoạch kiểm toán của KTNN gồm có 5 loại và phải được xây dựng đồng bộ, bao gồm: kế hoạch kiểm toán năm, kế hoạch kiểm toán của cuộc kiểm toán và KHKTCT - đã được quy định trong Luật KTNN; kế hoạch kiểm tra thực hiện kết luận, kiến nghị của KTNN và kế hoạch kiểm tra, giám sát hoạt động kiểm toán - hiện chưa có quy định. Theo đó, sửa đổi và bổ sung nội dung KHKTCT hiện hành của KTNN cần được quan tâm với các nội dung cụ thể như: Nội dung, yêu cầu kiểm toán; kiểm toán viên thực hiện; thời gian kiểm toán; căn cứ kiểm toán; xác định trọng yếu; đánh giá hiệu lực, hiệu quả kiểm soát nội bộ, dự kiến những khâu, những nghiệp vụ, những tình huống có gian lận, sai sót... Ông Nho cho rằng cần xác định rõ hơn đối tượng của KHKTCT và quy định cụ thể hơn đối với người chịu trách nhiệm chính trong việc lập KHKTCT. Thông qua chủ đề "Định hướng và giải pháp đổi mới công tác xây dựng, tổ chức thực hiện KHKTCT trong hoạt động Kiểm toán Nhà nước", ông Hoàng Văn Chương - Q. Vụ trưởng Vụ Pháp chế cũng đã có những khái quát đáng chú ý về lý luận chung đối với KHKTCT và những ý kiến phân tích về thực trạng xây dựng, tổ chức thực hiện và định hướng giải pháp đổi mới công tác này2.

Tham luận với tư cách cá nhân, GS.TS Vương Đình Huệ nhận định, cuộc hội thảo này được tổ chức với mục đích lớn nhất là nhằm thống nhất về mặt nhận thức. Các ý kiến tham luận nêu trên đều đã cho thấy KHKTCT là nội dung quan trọng và cần thiết trong hoạt động kiểm toán. Kiểm toán là nghề đánh giá, xem xét trên khía cạnh trọng yếu, thông qua đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ. Nếu quan niệm kiểm toán là nơi nào cũng kiểm, xem xét từ A đến Z thì chẳng khác gì "đấm vào gió". GS. Huệ nhận định, đánh giá môi trường kiểm soát có ý nghĩa rất quan trọng. Đối với người có kinh nghiệm, riêng việc tiếp xúc với thủ trưởng đơn vị được kiểm toán đã có thể rút ra nhiều điều và mang lại những nhận định bổ ích. Qua đó nếu xác định được hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị hoạt động tốt, thủ trưởng đơn vị có tư cách đạo đức và có nhân viên giỏi thì có thể kết luận mức độ rủi ro kiểm toán sẽ không cao. Bên cạnh đó, phân tích báo cáo tài chính cũng là một phương pháp hữu ích... Xem xét đơn vị được kiểm toán qua các vấn đề trên sẽ thiết thực giúp cho việc đánh giá rủi ro, lựa chọn trọng yếu kiểm toán được chính xác. Khi nghề kiểm toán đi vào chính quy, tất cả kiểm toán viên được đào tạo bài bản thì có thể phương pháp sẽ khác đi, tuy nhiên, trong điều kiện hiện tại, cách thức trên sẽ giúp ích nhiều cho việc xây dựng KHKTCT. Qua đó, giúp cho các kiểm toán viên có được cái nhìn tổng thể về đơn vị được kiểm toán và phối hợp với các đồng nghiệp một cách hiệu quả.

Đồng tình về việc cần xây dựng KHKTCT trong các cuộc kiểm toán và tuy không có tham luận chuẩn bị trước, nhưng một số bất cập ông Ngô Văn Thái - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực I nêu ra đã gây được sự chú ý của Hội thảo. Ồng Thái cho rằng, trước đến nay khi kiểm toán ngân sách một đơn vị cấp huyện sẽ có một biên bản kiểm toán; thời gian tới, theo tinh thần sửa đổi Quyết định số 292/QĐ-KTNN ngày 5/5/2004 của Tổng KTNN về ban hành hệ thống mẫu biểu hồ sơ kiểm toán, khi kiểm toán ngân sách cấp xã, mỗi xã cũng sẽ làm một biên bản, cấp huyện một biên bản và một số đầu mối khác cũng làm biên bản, tất cả đều là hình thức biên bản kiểm toán báo cáo quyết toán năm của một đơn vị nào đó; trong khi đó, KHKTCT phải đi kèm biên bản, như vậy, sẽ có tình trạng biên bản lồng biên bản. Ông Thái cho rằng, nên chăng xem xét, quy định việc xây dựng KHKTCT ở mức độ nào, cấp độ nào cho phù hợp, tránh tình trạng như trên sẽ không thực tế.

Tình huống thứ hai được ông Thái đặt trong bối cảnh kiểm toán một địa phương với rất nhiều đầu mối kiểm toán và các đơn vị xây dựng KHKTCT đều lập biên bản chi tiết. Chẳng hạn khi kiểm toán một cơ quan sở giáo dục, tất cả các đơn vị thuộc sở là đơn vị dự toán cấp 1, cũng đồng thời là đơn vị dự toán cấp 2 (các trường), vì vậy khi đặt vấn đề kiểm toán thì được tiếp nhận, nhưng khi đưa các đơn vị vào biên bản tổng hợp chung của toàn ngành giáo dục thì giám đốc sở không ký. Lý do, sở không phân bổ và quản lý kinh phí của các trường. Như vậy, riêng với sở giáo dục ít nhất cũng phải xây dựng từ 5-6 KHKTCT. Trong thời gian tới, khi kiểm toán quyết toán ngân sách hàng năm đối với cấp tỉnh sẽ dẫn tới số lượng KHKTCT phải lập rất lớn. Ông Thái kiến nghị, KHKTCT cần phân cấp trách nhiệm xây dựng kế hoạch kiểm toán chi tiết theo quy mô của một số cấp độ đơn vị được kiểm toán, chẳng hạn như cũng là ngân sách cấp xã nhưng nhiều nơi từ 5-6 tỷ đồng/năm, trong khi đó có những xã chỉ vài trăm triệu đồng/năm. Trước thực tế đó, việc quyết định xây dựng KHKTCT đối với các đơn vị cụ thể nên giao cho trưởng đoàn kiểm toán. Ông Thái khẳng định, biện pháp này còn giúp cho các Trưởng đoàn, Tổ trưởng chủ động bố trí thời gian cho phù hợp với quỹ thời gian của Tổ kiểm toán và kiểm toán viên.

Ông Nguyễn Thanh Liêm - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực II kiến nghị cần phải xem xét và có quy định thống nhất KHKTCT lập trước hay cùng lúc đi kiểm toán. Theo ông Liêm, các cơ quan tham mưu mong muốn KHKTCT phải lập trước khi đi kiểm toán. Ngược lại, kiểm toán viên cho rằng lập khi xuống kiểm toán là thuận tiện và phù hợp. Mong muốn của các cơ quan tham mưu là phù hợp về mặt quản lý, làm được như thế thì rất tốt nhưng không thực tế. Ông Liêm đặt câu hỏi: Khi khảo sát ở một tỉnh mà chưa xuống huyện, xuống các đơn vị thì sao có thể biết như thế nào để xây dựng KHKTCT với đầy đủ các yêu cầu về xác định trọng tâm, trọng yếu, rủi ro? Tuy nhiên, nếu muốn thu thập thông tin phải xuống trực tiếp các đơn vị, sẽ lại không đáp ứng được yêu cầu chỉ đạo của lãnh đạo ngành là chỉ khảo sát ở các đầu mối lớn. Ông Liêm khẳng định, trong bước lập kế hoạch tổng quát thì chưa thể lập KHKTCT; trong khi, theo chỉ đạo là phải tiến hành cả hai đồng thời, thực tế dù vẫn chấp hành nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Cùng một số tham luận khác, Hội thảo đã phản ánh khá phong phú những thông tin, nhận định, quan điểm về KHKTCT. Bên cạnh những quan điểm thống nhất còn có không ít những ý kiến khác nhau, đồng thời đề ra nhiều nội dung kiến nghị nhằm đổi mới và nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức thực hiện KHKTCT. Cụ thể, Hội thảo đã đề cập được 3 nội dung quan trọng: thực trạng công tác xây dựng, tổ chức thực hiện KHKTCT; xác định rõ vai trò trách nhiệm của các cấp trong chỉ đạo xây dựng KHKTCT; thống nhất nguyên nhân ảnh hưởng đến công tác xây dựng, tổ chức thực hiện KHKTCT và các giải pháp hoàn thiện.

Các tham luận tại Hội thảo cũng phản ánh nhiều ý kiến khác nhau đối với từng nội dung. Về biểu mẫu, có ý kiến cho rằng nội dung các loại kế hoạch kiểm toán năm, kế hoạch kiểm toán của cuộc kiểm toán, KHKTCT phải đồng bộ về mục tiêu kiểm toán và phải được hướng dẫn chi tiết nội dung theo mẫu nhất định. Về nội dung KHKTCT, có ý kiến cho rằng phải bao gồm chương trình kiểm toán của tổ kiểm toán; có ý kiến cho rằng nội dung KHKTCT phải chi tiết từng nghiệp vụ, là công cụ "Cầm tay chỉ lối cho kiểm toán viên". Cũng có ý kiến cho rằng, KHKTCT là căn cứ để kiểm tra, quản lý, tác nghiệp, việc thiết lập nội dung KHKTCT trên cơ sở tìm hiểu hệ thống kiểm soát nội bộ, trọng yếu kiểm toán, vì thế, nội dung chỉ bao gồm trọng yếu kiểm toán... Hội thảo đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm đổi mới và nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức thực hiện KHKTCT, đáng chú ý như: Sớm nghiên cứu xây dựng mẫu và hướng dẫn chi tiết nội dung và phương pháp lập KHKTCT; tăng cường thời gian, quy mô hợp lý cho khảo sát, thu thập thông tin về đơn vị được kiểm toán để xây dựng KHKTCT; nâng cao chất lượng xét duyệt kế hoạch KHKTCT và tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện KHKTCT. Bên cạnh đó, cần đặc biệt chú trọng nâng cao vai trò, trách nhiệm của Tổ trưởng tổ kiểm toán trong xây dựng và triển khai thực hiện KHKTCT.

Đỗ Hồng Công

 1, 2: Một số nội dung trong các tham luận này được trích đăng trên Tạp chí cùng kỳ